Hoe aardgas ontstaat uit organisch materiaal in de ondergrond
Aardgas ontstaat wanneer organisch materiaal onder sedimenten begraven raakt en verandert door micro-organismen of door warmte en druk. Of het gas zich ophoopt, hangt daarna af van de poriën in het gesteente en van lagen die ontsnappen verhinderen.

Wie aardgas diep onder de grond aantreft, kijkt naar het eindpunt van een geologisch proces dat veel tijd en de juiste omstandigheden vergt. Het begint met resten van planten, algen of ander organisch materiaal die op de bodem terechtkomen en onder nieuwe sedimentlagen verdwijnen. Daaruit kan gas ontstaan, maar niet elk pakket sediment wordt een gasveld: ook de verdere reis door het gesteente en de aanwezigheid van een afsluitende laag tellen mee. De stappen hieronder laten zien hoe die vorming verloopt en waarom biogeen en thermogeen aardgas van elkaar verschillen.
Welke omstandigheden zijn nodig voordat aardgas ontstaat?
De eerste voorwaarde is organisch materiaal dat in sediment wordt opgenomen. Dat kunnen resten zijn van landplanten, algen en ander leven. Wanneer zulke resten op de zeebodem of in een ander sedimentair milieu terechtkomen, kunnen ze worden bedekt door nieuw sediment. Weinig zuurstof kan helpen voorkomen dat al het organische materiaal snel wordt afgebroken, maar alleen aanwezigheid van resten is niet genoeg: de latere begraving en geschiedenis van het gesteente zijn bepalend.
Met verdere sedimentatie komen de organische resten dieper te liggen. De bovenliggende lagen oefenen druk uit en de temperatuur neemt doorgaans toe. Volgens de Geologische Dienst Nederland bevindt aardgas in Nederland zich meestal op 2 tot 3 kilometer diepte; de dienst beschrijft dat plantenresten door druk en temperatuur in aardgas kunnen veranderen. Dat is een beschrijving van de Nederlandse situatie, geen universele dieptegrens voor de vorming van gas overal ter wereld.
Hoe verloopt de vorming stap voor stap?
- Organisch materiaal wordt afgezet. Planten- en algresten komen met sediment op de bodem terecht. Een deel van dat materiaal blijft in de afzetting bewaard.
- Nieuwe lagen bedekken de afzetting. Sediment stapelt zich op en begraaft de organische resten. Daardoor veranderen de druk en de temperatuur rond het materiaal.
- Biologische of thermische omzetting vindt plaats. Micro-organismen kunnen methaan produceren. Bij verdere begraving kan warmte organisch materiaal chemisch veranderen en gas vormen. Hoe lang en hoe sterk die verhitting duurt, beïnvloedt welke koolwaterstoffen ontstaan.
- Het gas verplaatst zich door de ondergrond. Gas kan vanuit het gesteente waarin het is gevormd door poriën en scheuren migreren. Omdat het minder dicht is dan het omringende water, kan het naar boven bewegen als de gesteenten daarvoor doorgangen bieden.
- Een deel van het gas kan zich ophopen. Een poreuze laag kan gas bevatten. Een slecht doorlatende laag erboven kan verdere ontsnapping afremmen, zodat een ondergrondse ophoping ontstaat.
Dit proces kent geen vast tijdschema dat voor elke locatie geldt. Gesteentelagen kunnen na afzetting worden vervormd, doorbroken of opnieuw begraven. Daardoor kunnen gasproductie, migratie en insluiting op verschillende plaatsen anders verlopen. De geologie bepaalt dus niet alleen of organisch materiaal wordt omgezet, maar ook of het gevormde gas op een plek terechtkomt waar het kan blijven zitten.
Wat is het verschil tussen biogeen en thermogeen gas?
Biogeen gas ontstaat door micro-organismen die organisch materiaal afbreken en daarbij methaan produceren. Die route kan plaatsvinden zonder dat het bronmateriaal tot grote diepte of hoge temperatuur wordt begraven. De USGS beschrijft bijvoorbeeld biogene gasophopingen in ondiepe reservoirs, maar haar getalsmatige kenmerken gelden voor die specifieke categorie en zijn geen algemene grens voor al het biogene gas.
Thermogeen gas ontstaat wanneer begraven organisch materiaal door geologische warmte verder wordt omgezet. Het kan ook ontstaan wanneer eerder gevormde koolwaterstoffen bij verdere verhitting afbreken. Een USGS-overzicht van gas in compacte reservoirs onderscheidt thermogene vorming bij gesteenten die boven 190 tot 200 °F zijn verhit van biogene vorming in die besproken systemen; het noemt daar ook vaak diepten van meer dan 8.000 voet voor thermogene ophopingen en minder dan 2.000 voet voor biogene. Dit zijn contextgebonden beschrijvingen van compacte gasreservoirs, niet universele drempels. [Bron: USGS over gas in compacte reservoirs]
De British Geological Survey beschrijft voor schaliegas een ander specifiek geval: gasvorming vereist daar doorgaans begraving tot een kilometer of meer, en het gas bestaat voor ongeveer 90 procent uit methaan. Die waarden gaan over schaliegas en mogen niet worden gelezen als vaste kenmerken van elk aardgasreservoir. Schaliegas zit bovendien in het gesteente waarin het is gevormd, terwijl gas in een conventioneel reservoir uit een bron gesteente kan zijn gemigreerd. [Bron: British Geological Survey over schaliegas]
Hoe komt het gas van de bron in een reservoir?
Een bron gesteente is het gesteente waarin uit organisch materiaal olie of gas wordt gevormd. Als gas mobiel wordt, kan het via verbonden poriën en scheuren naar andere lagen migreren. Die beweging verloopt niet automatisch naar een geschikte opslagplek: gesteenten verschillen in porositeit, de ruimte tussen de korrels, en permeabiliteit, de mate waarin vloeistoffen of gas door die ruimtes kunnen stromen.
Een reservoirgesteente heeft voldoende verbonden poriën om gas te bevatten. In Nederland zit aardgas volgens de Geologische Dienst Nederland voornamelijk in de open ruimtes tussen zandkorrels in zandsteenlagen. Het gas vult daar dus niet simpelweg een grote ondergrondse holte. De afzonderlijke poriën en de verbindingen ertussen bepalen hoeveel ruimte beschikbaar is en hoe het gas zich door het gesteente kan verspreiden.
De afdichting is minstens zo belangrijk. Een slecht doorlatende laag, bijvoorbeeld kleirijk gesteente, kan de verdere migratie afremmen. Wanneer de vorm van de lagen en de afdichting samen gas tegenhouden, kan een ophoping ontstaan. In een rapport beschrijft TNO hoe olie en gas uit organisch rijk gesteente vrijkomen, door hun lagere dichtheid omhoog bewegen en door ondoordringbare lagen kunnen worden tegengehouden. Ook benadrukt het rapport dat de vorm en omvang van een veld afhangen van de plaatselijke geologie. [Bron: TNO over migratie en insluiting van gas]
Wanneer leidt gasvorming niet tot een gasveld?
De vorming van methaan betekent niet automatisch dat er een winbare of zelfs duidelijk begrensde gasophoping ontstaat. Gas kan verspreid blijven in gesteente, langs scheuren verder migreren of ontsnappen als er geen effectieve afdichting is. Een reservoir kan daarnaast te weinig onderling verbonden poriën hebben om gas op te slaan of door te laten. De verschillende onderdelen moeten dus in de juiste geologische samenhang aanwezig zijn: organisch rijk bronmateriaal, omstandigheden waarin gas kan ontstaan, een migratieroute, een reservoir en een afsluitende laag.
Ook kan een gesteente tegelijk bron en reservoir zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor sommige gasvoorkomens in schalie, waar gas in de fijne poriën en scheuren van het organisch rijke gesteente blijft zitten. Bij conventionele gasvoorkomens is het reservoir juist vaak een ander gesteente dan de oorspronkelijke bron. Het onderscheid gaat daarmee over de plek waar het gas wordt gevormd en de plek waar het uiteindelijk wordt opgeslagen, niet over twee verschillende soorten moleculen.
De vorming van aardgas hoort bij de geologische processen die ook andere sedimentaire brandstoffen verklaren. Wie de verwante omzetting van begraven organisch materiaal wil vergelijken, kan verder lezen over de vorming van aardolie. De ondergrond verschilt per gebied en tijdvak; voorbeelden uit Nederland, schalielagen of compacte reservoirs beschrijven daarom geen vaste blauwdruk voor alle aardgas. De bredere onderwerpen rond gesteenten en processen vallen onder planeet en geologie.