Cyber Science Center
Menu
← Nieuws en achtergrond

Hoe ontstaat huisstof en waar komen de deeltjes vandaan?

Je haalt stof weg, maar na een tijdje ligt er alweer een laagje. Dat komt doordat huisstof voortdurend wordt aangevuld met deeltjes uit de buitenlucht, van mensen en dieren en uit activiteiten in huis.

Planeet · Nieuws··Aarend Jansen
Stofpluiz met rondzwevend stof in zonnestraal op houten vensterbank, potplant op achtergrond
Gegenereerde illustratie. Geen opname van het beschreven onderzoek.

Stof op een kast of vloer lijkt één soort vuil, maar is een mengsel dat steeds verandert. Sommige deeltjes komen van buiten naar binnen; andere ontstaan binnenshuis of laten los van mensen, dieren en spullen. Hoeveel stof zich ophoopt, hangt ook af van wat er in huis gebeurt en hoe deeltjes zich door de lucht en over oppervlakken verplaatsen.

Welke deeltjes vormen huisstof?

Huisstof ontstaat niet uit één stofje dat zich in de lucht vormt. Het is de naam voor allerlei kleine vaste deeltjes die uiteindelijk op een oppervlak neerslaan. De Amerikaanse milieudienst EPA beschrijft huisstof als neergeslagen fijnstof uit uiteenlopende bronnen. Daar kunnen grond en stof van buiten, pollen, schimmelsporen, huidschilfers en haar van mensen en dieren, en deeltjes van koken of kaarsen tussen zitten. Ook materialen uit consumentenproducten kunnen bijdragen. De mix is dus geen vaste formule en verschilt per plek en moment.

Fijnstof betekent deeltjes die in de lucht zweven; de afkorting PM wordt vaak gebruikt voor particulate matter. De EPA besteedt bijzondere aandacht aan PM met een diameter van 10 micrometer of kleiner. Een micrometer is een miljoenste meter. Die grens is volgens de dienst minstens vijf keer kleiner dan de breedte van een mensenhaar. Dat zegt iets over de grootte van de deeltjes, niet dat al het zichtbare stof op meubels precies die maat heeft. De uitleg van de EPA over binnenstof en fijnstof maakt ook duidelijk dat stof op de vloer weer kan opwaaien.

Waar komen de deeltjes in huis vandaan?

Een deel komt van buiten. Buitenlucht stroomt naar binnen via ramen en deuren, maar ook via kleine openingen in de gebouwschil. Daarmee kunnen onder meer pollen, rook, verkeersdeeltjes en wegstof meekomen. Grond en stof kunnen ook aan schoenen of andere voorwerpen vastzitten en zo op de vloer belanden. De hoeveelheid en het soort buitenmateriaal hangt onder meer af van de omgeving en omstandigheden; er is geen vaste verhouding tussen buitenstof en stof dat binnen ontstaat.

Andere deeltjes ontstaan in huis. Koken en schoonmaken kunnen de hoeveelheid zwevende deeltjes beïnvloeden; verbranding bij bijvoorbeeld kaarsen en open haarden produceert ook fijnstof. Mensen en huisdieren dragen biologische deeltjes bij, zoals huidschilfers en haar. Planten en schimmelgroei kunnen eveneens deeltjes leveren. Dat betekent niet dat elke woning al die bronnen in dezelfde mate heeft. Een huis zonder huisdieren mist bijvoorbeeld die specifieke bron, terwijl koken in uiteenlopende woningen plaatsvindt.

Deeltjes van menselijke oorsprong zijn bovendien niet alleen losse huidschilfers. In een onderzoek in een universiteitslokaal vergeleken wetenschappers luchtmonsters wanneer de ruimte bezet en leeg was. Tijdens bezetting steeg de hoeveelheid bacterieel genetisch materiaal in de PM10-fractie van de lucht bijna honderdvoudig. Dat onderzoek keek naar een lokaal en naar bacteriën in aerosolen; het bewijst niet dat huisstof in een woning voor een bepaald deel uit huid bestaat. Wel laat het zien dat aanwezigheid en beweging van mensen de deeltjes in de binnenlucht kunnen veranderen. De resultaten staan in de studie naar menselijke aanwezigheid en bacteriën in binnenlucht.

Waarom blijft stof niet in de lucht hangen?

Luchtstromen houden sommige deeltjes zwevend, terwijl zwaartekracht ze naar beneden trekt. Wanneer ze op een vloer, plank of meubel terechtkomen, zijn ze neergeslagen stof. Dat is geen eindstation: lopen, spelen, beddengoed opschudden, vegen en stofzuigen kunnen een deel weer losmaken. Het gaat dan opnieuw de lucht in en kan later ergens anders neerdalen. De EPA noemt lopen, schoonmaken, stofzuigen en kruipen als activiteiten die stof kunnen opwervelen.

Een experiment in een klaslokaal onderzocht deeltjes in vijf grootteklassen tussen 0,3 en 10 micrometer. De onderzoekers vergeleken onder meer 30 mensen die op een met plastic afgedekte vloer zaten met situaties waarin één persoon liep, met en zonder die afdekking. Zo konden zij de invloed van menselijke aanwezigheid en het opnieuw opwervelen van vloerstof uit elkaar proberen te houden. De omstandigheden zijn specifiek voor dat onderzoek en vormen geen universele meting van een woonkamer. Ze illustreren wel waarom stof op de vloer een voorraad kan zijn die bij beweging opnieuw in de lucht terechtkomt.

Hoe beperk je de ophoping en controleer je het resultaat?

Omdat huisstof uit meerdere bronnen komt, werkt één maatregel niet tegen alles. Je kunt wel de hoeveelheid die blijft liggen beperken. De EPA noemt regelmatig stof afnemen met een vochtige doek: vocht helpt voorkomen dat neergeslagen deeltjes meteen weer de lucht in gaan. Stofzuigen van tapijt en meubels verwijdert opgehoopte deeltjes; een stofzuiger met HEPA-filter kan helpen voorkomen dat een deel van het opgezogen stof weer uit het apparaat ontsnapt. Volg voor filters en onderhoud de aanwijzingen van de fabrikant.

Ventilatie helpt de binnenlucht verversen, maar buitenlucht kan zelf ook deeltjes meebrengen. De keuze om ramen te openen hangt daarom mede af van de buitenlucht en de situatie, bijvoorbeeld pollen of rook. Koken en andere bronnen van deeltjes kun je waar mogelijk beperken; bij koken kan een afzuigkap die naar buiten afvoert de blootstelling aan deeltjes verminderen. De EPA adviseert de kap tijdens het koken te gebruiken en nog 10 tot 20 minuten na afloop aan te laten. Dit advies gaat over deeltjes uit koken, niet over een garantie dat huisstof verdwijnt.

Controleer het effect op meerdere plekken en momenten in plaats van één glanzend oppervlak als maatstaf te nemen. Kijk of stof sneller terugkomt op vloer, planken en meubels, en let op of er een duidelijke bron is, zoals veel binnenlopen met buitenschoenen of koken zonder afzuiging. Als een maatregel alleen stof verplaatst of weer opwervelt, kan het resultaat tijdelijk lijken. Een vochtige doek en zorgvuldig stofzuigen verwijderen het materiaal daadwerkelijk van oppervlakken; terugkerende aanvoer blijft wel bestaan zolang de bronnen aanwezig zijn.

Aarend Jansen

Aarend Jansen schrijft over wetenschap, technologie en de vragen achter onderzoeksnieuws.

Een correctie doorgeven