Zonsverduistering in Nederland: zo herken je het type en kijk je veilig

Wie een zonsverduistering wil zien, moet eerst weten wanneer die plaatsvindt en welk deel van de eclips vanaf de eigen locatie zichtbaar is. Een totale zonsverduistering ergens op aarde betekent niet dat de zon in Nederland ook helemaal verdwijnt. De volgende zichtbare zonsverduistering in Nederland staat gepland voor 2 augustus 2027. Hieronder lees je wat het verschil is tussen een gedeeltelijke en totale eclips, welke gegevens je voor jouw woonplaats controleert en hoe je je ogen beschermt.

Wat gebeurt er tijdens een zonsverduistering?

Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan tussen de aarde en de zon komt te staan en vanaf bepaalde plaatsen een deel van de zon afdekt. De maan blokkeert het zonlicht niet overal op aarde op dezelfde manier: de waarnemer ziet de verduistering vanuit een specifieke kijkhoek. Daarom kunnen mensen op de ene plek een totale eclips zien en op een andere plek slechts een gedeeltelijke.

De schaduw van de maan bestaat uit een donkerder binnengebied en een lichtere buitenzone. Wie zich in het binnengebied bevindt, kan bij een totale zonsverduistering de volledige bedekking meemaken. Vanuit de buitenzone lijkt de maan een hap uit de zon te nemen. De term ‘totale zonsverduistering’ beschrijft dus het verschijnsel langs de baan van de schaduw, niet wat iedere waarnemer ziet.

Welke gegevens bepalen wat je op jouw plek ziet?

Voor een bruikbare verwachting zijn vier gegevens van belang:

• De datum waarop de eclips plaatsvindt.
• De locatie van waaruit je kijkt, omdat tijden en bedekkingsgraad per plaats verschillen.
• Het begin, het maximum en het einde van de gedeeltelijke fase.
• Het type eclips: gedeeltelijk, totaal of ringvormig.

De bedekkingsgraad geeft aan welk deel van de zonneschijf door de maan wordt afgedekt. Dat is niet hetzelfde als het percentage van de totale zonschijn of het daglicht dat verdwijnt. Een gedeeltelijke eclips kan er daardoor opvallend uitzien zonder dat het ineens nacht wordt. Bewolking kan het zicht op de zon bovendien belemmeren, ook als de eclips astronomisch gezien boven je locatie plaatsvindt.

De NASA vermeldt voor 2 augustus 2027 wereldwijd een totale zonsverduistering, met een maximale duur van 6 minuten en 23 seconden op het punt waar de totale fase het langst duurt. Dat maximum geldt niet voor Nederland. Volgens de locatiegegevens voor Nederland begint de gedeeltelijke fase daar rond 10.05 uur CEST en eindigt die rond 12.06 uur CEST; de precieze tijden hangen af van de plaats. In Amsterdam is het maximum volgens dezelfde bron rond 11.05 uur en wordt ongeveer 37,89 procent van de zonneschijf bedekt. Controleer de gegevens voor je eigen locatie via de eclipsgegevens voor Nederland.

Wat is het verschil tussen gedeeltelijk en totaal?

Bij een gedeeltelijke zonsverduistering bedekt de maan maar een deel van de zon. De zon blijft dan gedurende de hele gebeurtenis zichtbaar als een heldere sikkel of schijf. Op 2 augustus 2027 ziet Nederland een gedeeltelijke eclips, terwijl de totaliteit elders langs een smalle baan zichtbaar is. De NASA noemt voor die totale eclips onder meer Zuid-Spanje en delen van Noord-Afrika en het Midden-Oosten als gebieden waar de maan de zon volledig kan bedekken.

Bij een totale zonsverduistering wordt de zichtbare zonneschijf vanuit een beperkt gebied volledig door de maan bedekt. Alleen binnen de baan van totaliteit kan die volledige fase worden waargenomen. Buiten die baan blijft de eclips gedeeltelijk, ook als de totale eclips op dezelfde datum elders plaatsvindt. De totale fase duurt bovendien maar een deel van de hele gebeurtenis.

Een ringvormige zonsverduistering is weer anders: de maan staat dan zo dat zij de zonneschijf niet volledig bedekt. Er blijft een heldere ring van de zon zichtbaar. Dat is geen totale eclips en de veiligheidsregels veranderen niet: ook tijdens een ringvormige eclips mag je niet zonder geschikt zonnefilter rechtstreeks naar de zon kijken. De NASA geeft de typen en wereldwijde zichtbaarheid van de eclipsen in 2027 weer op haar pagina met astronomische gegevens voor 2027.

Hoe bereid je een waarneming stap voor stap voor?

1. Kies de waarnemingsplaats. Gebruik een plaatsgebonden overzicht, niet alleen een landkaart of een tijdstip voor een andere stad. De start, het maximum en het einde kunnen lokaal enkele minuten verschillen.
2. Noteer de lokale tijden. De tijden voor Nederland op 2 augustus 2027 zijn in CEST weergegeven. Controleer bij het plannen of de bron lokale tijd gebruikt en of je naar de juiste datum en plaats kijkt.
3. Kies een veilige manier om waar te nemen. Voor rechtstreeks kijken is een speciale zonneviewer nodig die geschikt is voor directe waarneming van de zon. Een indirecte projectiemethode kan ook, zolang je niet door het gaatje naar de zon kijkt.
4. Controleer het materiaal vooraf. Gebruik geen beschadigde zonnebril of viewer. Bekijk ook de instructies van de fabrikant; een eclipsbril is geen vervanging voor een zonnefilter dat voor een telescoop, verrekijker of camera is ontworpen.
5. Houd rekening met omstandigheden ter plaatse. Een vrije horizon en een heldere hemel helpen, maar veranderen niets aan de noodzaak van oogbescherming. Wolken maken rechtstreeks kijken naar de zon niet veilig.

Hoe kijk je veilig naar de zon?

Tijdens een gedeeltelijke eclips is de zonneschijf niet volledig bedekt. Rechtstreeks naar de zon kijken zonder speciale bescherming kan het netvlies beschadigen. Gewone zonnebrillen zijn daarvoor niet veilig, hoe donker de glazen ook lijken. Gebruik een zonneviewer die voldoet aan ISO 12312-2, de internationale norm voor filters voor directe waarneming van de zon, en controleer die voor gebruik op scheuren, krassen of andere schade.

Kijk niet door een camera, verrekijker of telescoop met alleen een eclipsbril op. Optische instrumenten concentreren zonlicht en vereisen een speciaal zonnefilter dat aan de voorkant van het instrument is bevestigd. Als je geen geschikte bescherming hebt, kies dan een indirecte projectiemethode, bijvoorbeeld een pinhole-projector. Kijk daarbij naar het geprojecteerde beeld op een oppervlak, niet door het kleine gaatje naar de zon.

De NASA maakt voor totale eclipsen één beperkte uitzondering: alleen tijdens de korte fase waarin de maan de heldere zonneschijf volledig bedekt, kan een waarnemer binnen de baan van totaliteit zonder zonneviewer kijken. Vooraf en zodra de zon weer tevoorschijn komt, is bescherming nodig. Die uitzondering geldt niet voor Nederland op 2 augustus 2027, omdat daar alleen een gedeeltelijke eclips zichtbaar is. De veiligheidsrichtlijnen van NASA beschrijven ook waarom eclipsbrillen niet met camera’s, verrekijkers of telescopen mogen worden gecombineerd.

Hoe controleer je of de verwachting klopt?

Vergelijk voor de waarnemingsplaats de lokale begin- en eindtijd met de opgegeven datum en tijdzone. Controleer ook of het overzicht ‘gedeeltelijk zichtbaar’ vermeldt en niet alleen dat de eclips wereldwijd totaal is. Voor Nederland hoort de totale fase van de eclips van 2 augustus 2027 niet bij de plaatselijke waarneming. Een overzicht dat de wereldwijde eclips als totaal aanduidt, spreekt dat niet tegen: het gaat om verschillende locaties.

Kijk daarnaast of de bedekkingsgraad op jouw plaats betrekking heeft en of die het bedekte deel van de zonneschijf beschrijft. Een kaart, animatie of percentage is een voorspelling van de geometrische zichtbaarheid, geen garantie dat je de zon door bewolking heen kunt zien. Gebruik de tijden om je waarneming te plannen, maar laat de veiligheidsregel niet afhangen van hoe klein de zichtbare sikkel lijkt: zolang een deel van de zon zichtbaar is, is geschikte oogbescherming nodig.